سير تطور تاريخى و اثر شناسى آثار هر يك از آنان مجالى ديگرى مىطلبد . هر چند اگر بخواهيم چند اثر برجسته در اين حوزه را معرفى كنيم ، بايد از رساله‌ى سه اصل صدرالمتألهين ، رساله‌ى لقاءالله ميرزا جواد آقا ملكى تبريزى ، رساله الولايه علامه طباطبايى ، رساله‌ى انه الحق و كتاب عيون مسائل النفس علامه حسن‌زاده‌ى آملى نام ببريم . تبيين پارادايم سلوك عارفانه در دو معناى پيش‌انگاره و سازوارى در اين مقال نمىگنجد ، ليكن مىبايست به يكى از مهمترين مؤلفه‌ى شاكله‌ساز و رابطه‌ساز اين مشرب پرداخت و آن فرايند تعامل معرفت نفس و معرفت رب در صراط سلوك است و اين پرسش اصلى در اين نوشته است . پيش از آغاز بايد يادآور شد كه از ديدگاه عرفانى سير سالك به سوى مبدأ هستى به دو گونه رخ مىدهد : يكى سير انفسى و ديگرى سير آفاقى ، بر اين پايه كه « سنريهم آياتنا فى آلافاق و فى انفسهم حتى يتبين لهم انه الحق » « 1 » ما آيات خود را در آفاق جهان و نفوس بندگان كاملا هويدا و روشن گردانيديم تا ظاهر و آشكار شود كه خدا بر حق است . سير انفسى حركت در جهت يافت خداى سبحان در فراخناى دل و مطالعه و مشاهده‌ى اوست كه با پيمايش اطوار نفس به عنوان عالم صغير و شهود مراتب نفس صورت مىپذيرد . در مقابل سير انفسى ، سير آفاقى است كه وجدان خداى سبحان در عالم كبير يعنى جهان بيرون از انسان و از راه تفكر در خلق آسمان‌ها و زمين و مطالعه‌ى آثار آفرينش و مشاهده‌ى مراتب هستى است . « 2 » سلوك عارفانه بر پايه‌ى حديث « من عرف نفسه فقد عرف ربه » سير انفسى را بر سير آفاقى مقدم مىداند ؛ چراكه جان پنجره‌ى ادراك شهودى و يافت ذوقى جهان و جهان‌بان است . لذا اگر سير انفسى صراط سلوك عارفانه مىباشد ، پس تعامل شرطى معرفت نفس و معرفت توحيدى در اين سير صورت مىگيرد و البته چون معرفت به دو قسم معرفت علمى و شناخت فكرى و حصولى و معرفت قلبى و شناخت شهودى و حضورى تقسيم مىپذيرد ، اين تعامل در دو ساحت به انجام مىرسد ، يعنى نفس شناسى علمى مقدمه‌ى خدا شناسى علمى است و نفس شناسى شهودى مقدمه‌ى خدا شناسى شهودى است .

--> ( 1 ) - سوره‌ى فصلت ، آية 54 . ( 2 ) - ر . ك . محمد لاهيجى ، شرح گلشن راز ، ص 182 به بعد و 208 به بعد .